Tâm Hồn Sống

Là chú cừu trong bóng tối hay cầm khiên và giáo lên bước ra vùng sáng?

10 năm trước, sở hữu và tiếp cận thông tin là thế mạnh không chia đều cho tất cả. Ngày hôm nay, trong bầu khí quyển truyền thông, đặc quyền bị phá bỏ khi thông tin tràn ngập trong mọi lĩnh vực, khả năng lựa chọn, phân tích thông tin mới là ưu thế sống còn.

Sự phát triển quá nhanh của công nghệ không tặng kèm cho chúng ta một màng lọc thông tin hiệu quả. Mỗi cá nhân phải tự trang bị cho mình thiết bị để xác định và chắt lọc ra sự thật. Thiết bị ấy cũng là vũ khí để chúng ta tự bảo vệ. Thứ thiết bị/ vũ khí đó không nằm ngoài cơ thể, mà cần cài đặt bên trong: Tư duy phân tích, tên gọi khác là tư duy phản biện.

Hiểu một cách đơn giản, tư duy phản biện là việc chúng ta không chấp nhận ngay lập tức một vấn đề, dù nó hấp dẫn và có vẻ dễ tin đến đâu. Luôn có nhiều mặt cần xem xét đối với vấn đề ấy và phải trải qua quá trình tư duy, bao gồm các giai đoạn từ thu thập dữ liệu, phân tích, lập luận, đánh giá rồi mới đi đến kết luận cuối cùng.

Kết quả của quá trình đó là tính chính xác của vấn đề được làm sáng tỏ. Nói cách khác, mọi vấn đề đều có thể khởi đi từ vùng tối, phản biện là quá trình chúng ta bước từng bậc lên khỏi miệng hang (đi khỏi vùng tối), tìm kiếm từng tia sáng nhỏ nhoi cho đến khi bước ra vùng sáng sau cùng.

Nếu bạn đọc quyển Quốc gia khởi nghiệp, hẳn đều nhớ chi tiết: Tại Israel, nhân viên mới của công ty được phép tranh luận với Tổng giám đốc. Một người lính cấp bậc thấp khi cần có thể không tuân theo lệnh cấp trên. Một thường dân có quyền nêu ý kiến với các cán bộ cấp cao. Tưởng phi lý nhưng không hề phi lý. Bởi đó chính là một trong các bí quyết làm nên thành công của người Israel, khiến họ được xem là dân tộc thông minh hàng đầu: Văn hóa phản biện.

Ở môi trường công việc, tư duy phản biện đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của cá nhân lẫn cộng đồng. Phản biện thực sự mới giúp giải quyết các mâu thuẫn, nảy ra các ý tưởng mới, hướng giải quyết mới, sáng tạo mới.

 

Quá trình phát triển của nhân loại chứng minh không có tiến bộ vĩ đại nào xuất hiện nếu không có tư duy phản biện đồng hành. Giordano Bruno bị Giáo hội trung cổ thiêu sống vì tin vào các bằng chứng cho thấy Trái Đất hình cầu chứ không phải mặt phẳng. Khi Charles Darwin lần đầu công bố Thuyết tiến hóa, ông bị cộng đồng khoa học tẩy chay dữ dội. Albert Einstein, bộ óc vĩ đại nhất nhân loại thế kỉ 20, cũng bị ngờ vực khi đưa ra Thuyết tương đối… Các cá nhân trên không để cho tư tưởng cũ đàn áp hoặc áp lực cộng đồng chi phối, mà kiên định tin tưởng vào kết quả từ quá trình tự vấn, trao đổi và suy nghiệm của bản thân. Nhờ bạn đồng hành vô hình mang tên phản biện, tri thức loài người đã tiến những bước xa.

Từ xa xưa, cha ông ta không đề cao việc tự tìm tòi phản biện. Thậm chí, phẩm chất này bị triệt tiêu từ trứng nước: Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe. Việc im lặng không dám bày tỏ, với nam nhi được xem là khiêm tốn, với nữ nhi được xem là kín đáo nhu mì. Tâm lý né tránh tranh luận được đúc kết như cách ứng xử khôn ngoan: Một sự nhịn, chín sự lành. Tuổi tác, vai vế, chức vụ hay kinh nghiệm đem đến tiếng nói quyết định chứ không phải quá trình trao đổi và phân tích để có được giải pháp tốt hơn. Còn trẻ mà tự tin thể hiện là không nên, bị chê múa rìu qua mắt thợ. Chính vì thế, khi du học, học sinh sinh viên người Việt thường bối rối khi giảng viên từ chối trả lời trực tiếp mà đề nghị hãy tự tìm lời giải.

Từ “phản biện” (critical) theo nhận thức chung thiên về yếu tố “suy xét” trong tư duy. Nhưng trong tiếng Việt, nó lại thường được hiểu theo nghĩa tiêu cực, là các ý kiến phê phán, chống đối. Vô cùng đáng tiếc, đây lại là rào cản chưa được tháo bỏ.

Thế nên lao động Việt thường bị đánh giá thiếu sáng kiến, thiếu đột phá. Những người lãnh đạo cũng hiếm khi tự phản biện để nhận sai, mà nương vào quyền lực để lấp liếm hoặc cho qua. Xa hơn, chúng ta không có được nhiều thành tựu ở các ngành đòi hỏi khắt khe về tư duy phản biện. Theo thống kê, tỉ lệ các công trình khoa học được công bố trên các tập san quốc tế của chúng ta thấp hơn rất nhiều các nước trong khu vực, chỉ bằng 1/5 Thái Lan, 1/10 Singapore… trong khi dân số cao hơn hẳn.

Với sự lên ngôi của mạng xã hội, thông tin được chia sẻ rộng rãi trong thế giới phẳng. Khi nhận được một thông tin, phản ứng đầu tiên trên mạng thường là chỉ trích, thiếu quá trình xác minh thông tin đó đúng hay không, có các mặt tốt và xấu nào. Vì thế mới có các vụ thông tin giả tràn lan. Một tấm ảnh chụp bộ xe hơi đồ chơi đăng tải cũng có thể khiến dư luận dậy sóng truy tìm chủ nhân các “siêu xe”. Một thông tin xào nấu từ bài báo cũ, thêm thắt chi tiết bạo lực, cũng được lan truyền gây hoang mang sợ hãi. Những tin đồn về cái chết của ai đó, dù họ vẫn sống, được chia sẻ mà không cần suy nghĩ.

Vấn đề ở đây chính là khi trình bày quan điểm, các bước phân tích, đánh giá không được dùng đến. Tiêu chí chính xác bị bỏ qua. Mục tiêu tìm kiếm sự thật bị gạt bỏ, nhường bước cho mong muốn bằng mọi giá giành phần thắng trong “cuộc chiến”. Và như thế, bẫy ngụy biện đã ‘’bắt được con mồi’’

Khi dịch vụ của chúng ta có vấn đề, thay vì trao đổi để cải thiện, chúng ta tức tốc đáp trả: “Không thích thì biến đi chỗ khác!” Khi ai đó thân quen phạm lỗi, thay vì giúp sửa đổi, chúng ta viết: “Nó mới làm điều đó lần đầu!” Hay gần đây, khi nhà chức trách tiến hành hoạt động bắt giữ chó vô chủ gây nguy hiểm cho người dân, trên mạng có nhiều ý kiến phẫn nộ: “Sao không dành kinh phí bắt chó để… bắt cướp?” Bao biện, quy chụp, thành kiến, đánh tráo khái niệm, sử dụng tiêu chuẩn kép là những lối ngụy biện phổ biến. Với khả năng lan truyền của mạng, thái độ ngụy biện gây hại cho cả một thế hệ, một cộng đồng.

Có một sự thật trong thế giới mạng: Các thông số về lượng like, follow hay comment có thể dùng thay thế cho uy tín và sự thật. Không chỉ người khác, ngay chính bản thân chủ nhân cũng ngộ nhận về điều này. Một người phát ngôn trên mạng thường tin chắc ý kiến của mình đúng tuyệt đối. Gặp phải luồng trái chiều, phản ứng đầu tiên là cố sức chứng minh “tôi đúng – anh sai”, chứ không mong cầu sự thật hay các kết luận đủ thuyết phục cho cả hai bên.

Thiếu vắng tư duy tự phê phán, thế giới mạng không mang lại không gian để giao tiếp, học hỏi và chia sẻ, như ý định ban đầu của người thiết kế ra nó. Không có tư duy phản biện sẽ không có tranh luận. Không có thái độ phản biện dẫn đến không có sự tôn trọng.

Tấm khiên giúp chúng ta tự chặn thông tin độc hại, mang tính kích động hoặc lung lạc. Tính chất tự phê phán của tư duy phản biện giúp ta giữ thái độ cầu thị, biết lắng nghe, luôn tự vấn, không hùa theo số đông, và từng bước hoàn thiện bản thân.

Rèn luyện tư duy phản biện thành một bản năng, một thói quen, biến nó thành ngọn giáo sắc nhọn, giúp ta đào sâu vào bản chất vấn đề, từ đó có thái độ cân bằng và đúng đắn.

Tư duy phản biện không biến ta thành người khổng lồ, nhưng nó giúp ta tự do và làm chủ bản thân.

(Nguồn: kenh14.vn )

About the author

Lai Tran

Add Comment

Click here to post a comment